Di Sabah, jarak bukan sekadar angka pada papan tanda jalan. Ia menentukan berapa lama seorang petani membawa hasil ke pasaran, berapa banyak masa yang dihabiskan sebuah keluarga untuk mendapatkan rawatan, dan sejauh mana sebuah kampung terpencil dapat menikmati peluang ekonomi yang tersedia di bandar.
Foto: theedgemalaysia.com
Sebab itulah Lebuhraya Pan Borneo Sabah membawa harapan yang jauh lebih besar daripada sekadar pembinaan jalan raya. Dengan jajaran sepanjang 706 kilometer, projek ini dirancang untuk memperkukuh hubungan antara daerah, memudahkan pergerakan manusia dan barangan, serta membuka laluan baharu kepada pertumbuhan ekonomi negeri.
Namun, di sebalik cita-cita tersebut, perjalanan projek ini memperlihatkan jurang yang ketara antara perancangan dengan pelaksanaan.
Pada 19 Oktober 2026, Jawatankuasa Kira-kira Wang Negara (PAC) mengumumkan siasatan terhadap pengurusan, tatakelola kewangan dan kemajuan fizikal projek Lebuhraya Pan Borneo Sabah Fasa 1. Keputusan itu menyusul pendedahan dalam Laporan Ketua Audit Negara Siri 2/2026 yang menyorot kelewatan dan beberapa kelemahan dalam pelaksanaan projek berkenaan.
Persoalan yang kini menanti jawapan bukan lagi sekadar bilakah lebuh raya itu akan siap, tetapi bagaimana sebuah projek infrastruktur berskala besar boleh tersasar begitu jauh daripada jadual asalnya.
Sepuluh tahun pembinaan, lima tahun kelewatan
Pembinaan Pan Borneo Sabah bermula pada 11 April 2016. Projek yang melibatkan 35 pakej kerja itu pada asalnya dijadualkan siap sepenuhnya pada 31 Disember 2021.
Namun, sehingga 31 Mac 2026, hanya empat pakej kerja bersamaan 11.4 peratus daripada keseluruhan pakej direkodkan telah siap. Baki 31 pakej masih dalam pelaksanaan.
Daripada pakej yang belum selesai itu, sembilan dikategorikan sebagai projek sakit, manakala 13 lagi dikenal pasti lewat daripada jadual. Hanya sembilan pakej dilaporkan mendahului jadual.
Foto: thestar.com.my
Angka ini menggambarkan sebuah projek yang masih jauh daripada penyelesaian menyeluruh, walaupun telah melalui sedekad pelaksanaan.
Kelewatan infrastruktur tidak semestinya dapat difahami melalui peratus kemajuan semata-mata. Di lapangan, setiap bahagian jalan yang belum siap berpotensi mengekalkan kesesakan, melanjutkan masa perjalanan dan menangguhkan manfaat ekonomi yang dijanjikan kepada masyarakat.
Bagi penduduk yang menggunakan laluan berkenaan setiap hari, kelewatan projek bukan sekadar isu pentadbiran. Ia sebahagian daripada pengalaman hidup yang berulang.
Wang dibelanjakan, hasil dipersoalkan
Menurut PAC, sebanyak RM10.547 bilion telah dibelanjakan bagi projek ini daripada peruntukan berjumlah RM11.153 bilion bagi tempoh 2016 hingga 31 Mac 2026. Jumlah yang dibelanjakan itu bersamaan kira-kira 94.6 peratus daripada peruntukan berkenaan.
Perbandingan antara perbelanjaan dengan kemajuan fizikal menjadi antara persoalan penting yang perlu diperiksa.
Bagaimanakah perbelanjaan projek dipantau? Sejauh mana pembayaran dibuat selaras dengan kemajuan kerja sebenar? Dan adakah mekanisme pemantauan sedia ada cukup berkesan untuk mengesan kelewatan sebelum masalah menjadi semakin besar?
Soalan-soalan ini tidak dengan sendirinya membuktikan berlakunya penyelewengan. Namun, apabila perbelanjaan awam yang begitu besar berjalan seiring dengan kemajuan fizikal yang terbatas, penelitian yang telus dan menyeluruh menjadi satu keperluan.
Wang yang diperuntukkan kepada projek infrastruktur bukan sekadar modal pembinaan. Ia ialah sumber awam yang sepatutnya diterjemahkan kepada manfaat yang boleh dirasai masyarakat.
Kos yang meningkat, punca yang perlu diperincikan
Kelewatan turut disertai peningkatan unjuran kos kontrak keseluruhan projek.
Menurut laporan audit yang dipetik dalam laporan media, kos kontrak asal berjumlah RM17.910 bilion. Nilainya meningkat kepada RM18.394 bilion selepas mengambil kira perubahan kerja bersih yang diluluskan. Apabila tambahan anggaran RM566 juta bagi pelanjutan kontrak perunding, perkhidmatan serta tuntutan berkaitan pelanjutan kontrak pembinaan diambil kira, unjuran kos keseluruhan meningkat kepada RM18.960 bilion.
Angka RM18.394 bilion dan RM18.960 bilion itu merujuk kepada peringkat pengiraan kos yang berbeza, bukannya dua angka yang boleh dibandingkan tanpa penjelasan.
Laporan audit turut mendedahkan 57 Arahan Perubahan Kerja bernilai RM513.99 juta yang diluluskan melebihi had kuasa berkenaan tanpa kelulusan pihak berkuasa yang ditetapkan. Selain itu, terdapat bayaran interim berjumlah RM163.64 juta kepada kontraktor dan perunding tanpa perjanjian kontrak formal.
Kerajaan juga masih belum mendapatkan semula RM41.37 juta wang pendahuluan bagi kerja utiliti daripada syarikat utiliti berkaitan, walaupun tempoh yang ditetapkan telah berlalu.
Penemuan ini memerlukan penelitian terhadap proses kelulusan, dokumentasi kontrak dan kawalan kewangan. Pada masa yang sama, setiap dapatan audit perlu difahami mengikut konteks dan skopnya. Ketidakpatuhan prosedur tidak secara automatik membuktikan niat jenayah; sebarang dakwaan salah laku perlu disokong oleh bukti dan disiasat melalui saluran yang sewajarnya.
Masalah di sebalik jalan yang belum siap
Kelewatan projek sebesar Pan Borneo tidak semestinya berpunca daripada satu faktor tunggal.
Laporan audit mengenal pasti beberapa isu, termasuk tapak yang belum tersedia sepenuhnya ketika kerja sepatutnya dimulakan, kelemahan pelaksanaan, prestasi kontraktor dan perunding, perubahan reka bentuk serta pemindahan utiliti.
Perubahan model pelaksanaan projek pada 2019 dan pandemik COVID-19 turut disebut oleh Menteri Kerja Raya sebagai antara faktor yang menyumbang kepada kelewatan.
Di sinilah kerumitan pembangunan infrastruktur terserlah. Jalan raya bukan sekadar hamparan asfalt yang menghubungkan dua titik. Ia bergantung pada penyelarasan tanah, struktur sedia ada, utiliti, kontrak, reka bentuk, peruntukan dan pelbagai agensi.
Apabila salah satu komponen ini gagal diselaraskan mengikut masa, kesannya boleh merebak ke seluruh jadual pembinaan.
Namun, kerumitan tidak menghapuskan keperluan untuk bertanggungjawab. Sebaliknya, semakin besar dan rumit sesuatu projek, semakin penting sistem pemantauan, pengurusan risiko serta mekanisme pembetulan yang berkesan.
Laporan audit juga menyatakan bahawa kerja bagi 19 pakej telah dimulakan sebelum laporan Penilaian Kesan kepada Alam Sekeliling (EIA) diluluskan. Selain itu, sebanyak 77,299 fail data pemantauan projek dilaporkan hilang akibat kelemahan penggunaan Sistem Maklumat Projek.
Penemuan berkaitan EIA menimbulkan persoalan tentang urutan kelulusan dan kawalan alam sekitar. Kehilangan data pula menimbulkan persoalan tentang keutuhan rekod yang diperlukan untuk menilai kemajuan, mengesan masalah dan memastikan keputusan pengurusan dapat disemak semula.
Dalam projek yang merentasi kawasan luas dan pelbagai bentuk muka bumi, rekod yang lengkap bukan sekadar urusan pejabat. Ia sebahagian daripada asas untuk memastikan pembinaan berlangsung secara teratur dan kesannya dapat dipantau.
Alam sekitar dan harga sebuah pembangunan
Sabah terkenal dengan kepelbagaian ekologi, hutan tropika dan landskap semula jadi yang menyokong kehidupan manusia serta hidupan liar. Pembangunan jalan raya dalam persekitaran sedemikian menuntut perancangan yang teliti agar keperluan pengangkutan tidak mengabaikan perlindungan alam sekitar.
Bagaimanapun, penemuan bahawa kerja bagi 19 pakej bermula sebelum kelulusan laporan EIA tidak dengan sendirinya membuktikan berlakunya kerosakan alam sekitar tertentu. Untuk membuat kesimpulan sedemikian, bukti lapangan, skop kerja, rekod pematuhan dan hasil pemantauan perlu diperiksa secara berasingan.
Persoalan yang wajar dikemukakan ialah sama ada penilaian alam sekitar, penyediaan tapak dan pelaksanaan pembinaan diselaraskan dengan baik sejak awal.
Pembangunan yang berkesan tidak sepatutnya diukur hanya melalui panjang jalan yang dibina atau jumlah wang yang dibelanjakan. Ia juga perlu dinilai berdasarkan mutu perancangan, keselamatan pengguna, ketahanan infrastruktur dan pengurusan kesan terhadap persekitaran.
PAC mencari jawapan
Dengan pengumuman siasatan pada 19 Oktober 2026, PAC akan memanggil wakil Kementerian Kerja Raya, Jabatan Kerja Raya termasuk JKR Sabah, serta agensi berkaitan untuk memberikan penjelasan.
Pengerusi PAC, Mas Ermieyati Samsudin, turut menyatakan bahawa sebarang petunjuk salah laku, rasuah atau penyalahgunaan kuasa yang ditemukan dalam prosiding boleh dirujuk kepada Suruhanjaya Pencegahan Rasuah Malaysia dan Polis Diraja Malaysia untuk siasatan lanjut.
Foto: Pengerusi PAC, Datuk Mas Ermieyati Samsudin, ketika sidang media di Bangunan Parlimen pada 19 Oktober 2026.
Langkah ini penting kerana persoalan tentang projek awam tidak selesai hanya dengan mengenal pasti bahawa sesuatu telah lewat atau kos telah meningkat. Penelitian perlu menjelaskan bagaimana keputusan dibuat, siapa yang bertanggungjawab terhadap pelaksanaan, apakah tindakan pembetulan yang telah diambil dan bagaimana kelemahan yang sama dapat dielakkan pada masa hadapan.
Dalam perkembangan berasingan, Menteri Kerja Raya dan Utiliti Sabah, Joachim Gunsalam, memaklumkan bahawa beberapa bahagian yang belum siap mencatat kemajuan fizikal antara 90 hingga 93 peratus. Lapan pakej meliputi 179 kilometer pula dicadangkan untuk dibuka secara berperingkat sebelum akhir 2026.
Perkembangan itu memberi gambaran bahawa sebahagian kerja semakin menghampiri penyelesaian. Namun, kemajuan pada beberapa pakej tidak mengubah keperluan untuk menilai prestasi keseluruhan projek, termasuk bahagian yang masih bermasalah.
Lebuh raya dan ukuran kemajuan sebenar
Pada akhirnya, nilai Pan Borneo Sabah tidak akan ditentukan oleh angka dalam laporan audit sahaja, tetapi oleh perubahan yang benar-benar dirasai masyarakat apabila jalan itu siap dan berfungsi seperti yang dirancang.
Adakah perjalanan menjadi lebih selamat? Adakah pengangkutan hasil pertanian menjadi lebih cekap? Adakah hubungan antara bandar, pekan dan kawasan pedalaman bertambah baik? Dan adakah wang awam telah digunakan dengan cara yang memberikan manfaat paling besar kepada rakyat?
Jawapan kepada soalan-soalan ini memerlukan lebih daripada pengumuman tarikh siap baharu. Ia memerlukan data yang boleh disahkan, pemantauan berterusan, penjelasan yang terbuka dan tindakan pembetulan yang dapat diukur.
Siasatan PAC membuka peluang untuk meneliti bukan sahaja mengapa projek ini lewat, tetapi juga bagaimana sistem pengurusan infrastruktur awam boleh diperkukuh agar kelemahan yang sama tidak berulang.
Bagi Sabah, Pan Borneo ialah janji tentang hubungan yang lebih baik antara manusia, tempat dan peluang ekonomi. Bagi pembayar cukai, ia juga ujian terhadap keupayaan institusi awam mengurus projek berskala besar dengan cekap, telus dan bertanggungjawab.
Jalan yang menghubungkan wilayah hanya mencapai tujuan sebenar apabila manfaatnya sampai kepada masyarakat. Dan apabila pembinaannya menggunakan berbilion ringgit wang awam, setiap kelewatan, setiap perubahan kos dan setiap keputusan pengurusan mesti mempunyai penjelasan yang dapat dipertanggungjawabkan.
